Trikuharriak historia aurreko hilobiak dira. Bertan lagun bat edo asko lurperatzen zituzten, haien errautsak, deboraren zehar. Neolito garaian, orain dela 5.000 bat urte, hasi ziren lehengizakiak hilobi hauek eraikitzen eta Kalkolito edo Kobre eta Bronze garaian jarraitu. Ohitura hau azken garai hau aurrera zihoala, orain dela 3.000 bat urte, hasi zen desagertzen.

Mané rutual-ko trikuharria, Locmariaquer-en, Bretañan

Iberiar Penintsulako zati handienean, Frantzian, Britainia Handian, Irlandan, Ipar Alemanian, Danimarkan eta Hego Suedian zabalduak daude. Ipar Afrikan ere ezagutzen dira.

Erdigunean ganbara bat dute eta hau mota desberdinekoa izaten da. Ganbara hauetako batzuk hiru, beste batzuk lau edo losa gehiago izaten dituzte. Losa hauek zutik ipinita daude eta askotan gainean beste losa handi bat daramate estalki bezala. Trikuharri batzuk sargune bat izaten dute. Ganbara hau tumulu izeneko harri eta lur meta batekin estaltzen zuten. Ganbarako losak duten tamaina handiak eman die monumentu hauei megalito izena (mega = handi, litos=harri).

Hilotzaren ondoan zeramikak, suharri, hezur eta metalezko tresnak, apaingailuak eta beste objektu batzuk ipintzen zituzten.

Uelogoenan, Aralarren, aurkitutako kuartzoak

Badira ganbara gabeko tumuluak ere. Askotan industu egin behar izaten dira jakiteko benetan historia aurreko hilobiak diren edo ez. Harri eta lur meta bat historia aurreko hilobi batekin zer ikusirik ez duen beste helburu batekin ere eraiki baitaiteke.

Euskal Herriko trikuharriak

Euskal Herrian trikuharri eta tumuluak oso ugariak dira. Trikuharri handienak, ganbara poligonala eta sarbide bat dutenak, hego aldeko lautadatan (Araba eta erdialdeko Nafarroan) aurkitzen dira. Bakunenak, berriz, Euskal Herriko alderdi menditsuetan. Badira salbuespenak, ordea.
.

Txabola de la Hechicera trikuharria, Elvillar-en, Araban